Dożynki, znane również jako święto plonów, to jedno z najstarszych i najważniejszych świąt rolniczych w Polsce. Celebracja ta ma głębokie korzenie w tradycjach słowiańskich i odzwierciedla wielowiekowy związek człowieka z ziemią. Przyjrzyjmy się, skąd wzięła się ta tradycja i dlaczego jej kultywowanie jest wciąż istotne.
Dożynki kojarzą nam się… no właśnie. Ludowo? Staropolsko? Chrześcijańsko? Okazuje się jednak, że historia dożynek sięga czasów przedchrześcijańskich, kiedy to nasi przodkowie składali ofiary bogom za udane zbiory i prosili o pomyślność na nadchodzący rok. W tradycji słowiańskiej dożynki były momentem dziękczynienia za plony oraz czasem radości i odpoczynku po ciężkiej pracy na roli. Święto to symbolizowało zakończenie sezonu zbiorów, a jego obchodzenie było wyrazem wdzięczności za dary natury.
Wraz z chrystianizacją Polski, dożynki zaczęły nabierać chrześcijańskiego charakteru. Kościół katolicki zaadaptował to święto, nadając mu nowy wymiar duchowy. Dożynki stały się okazją do podziękowania Bogu za obfite plony, a także momentem integracji społeczności wiejskiej. Wprowadzono elementy religijne, takie jak msze święte czy procesje z wieńcami dożynkowymi.
Symbole i obrzędy dożynkowe.
Dożynki obfitują w różnorodne symbole i obrzędy, które mają głębokie znaczenie. Najważniejszym z nich jest wieniec dożynkowy, wykonany z kłosów zbóż, owoców i kwiatów. Wieniec symbolizuje urodzaj i dostatek, a jego przekazanie gospodarzowi dożynek lub proboszczowi jest wyrazem wdzięczności i szacunku.
Kolejnym ważnym elementem dożynek jest chleb, upieczony z mąki z tegorocznych zbóż. Chleb dożynkowy jest symbolem życia, pracy i płodności. Jego dzielenie podczas uroczystości ma wymiar wspólnotowy, podkreślając jedność i solidarność społeczności.
Do tradycyjnych obrzędów dożynkowych należą również tańce, śpiewy oraz różnorodne zabawy i konkursy. Są one wyrazem radości i świętowania zakończenia trudnego okresu prac polowych. Często organizowane są także festyny, na których można spróbować lokalnych specjałów kulinarnych oraz podziwiać rękodzieło i wyroby artystyczne.
Dożynki na świecie.
Dożynki, jako tradycja świętowania zakończenia żniw, mają swoje odpowiedniki w wielu kulturach na całym świecie. Podobnie jak polskie dożynki, wiele innych narodów celebruje zakończenie zbiorów w formie festiwali, które mają na celu wyrażenie wdzięczności za obfite plony i są okazją do wspólnej biesiady i zabawy.
Harvest Festival. Wielka Brytania.
Jednym z najbardziej znanych odpowiedników dożynek jest brytyjski Harvest Festival. Święto to, podobnie jak polskie dożynki, jest obchodzone na zakończenie sezonu zbiorów i ma długą tradycję. Harvest Festival ma swoje korzenie w dawnych pogańskich obrzędach, które zostały później zaadaptowane przez chrześcijaństwo. Podczas tego święta ludzie przynoszą do kościołów kosze z owocami, warzywami, zbożem i kwiatami, aby podziękować za plony i prosić o pomyślność na przyszły rok. Często odbywają się również festyny, kiermasze i różnorodne imprezy towarzyszące.
Thanksgiving Day. USA oraz Kanada.
Mało kto zdaje sobie sprawę z faktu, że północnoamerykańskie Święto Dziękczynienia, przypadające tradycyjnie na czwarty czwartek listopada w USA, a w Kanadzie na drugi poniedziałek października (tak, tak, Kanadyjczycy również obchodzą Święto Dziękczynienia) jest pamiątką po pierwszych dożynkach mieszkańców kolonii Plymouth w 1621 roku.
Pierwsze Święto Dziękczynienia w Plymouth, zorganizowane przez pielgrzymów i rdzennych Amerykanów z plemienia Wampanoag, było wyrazem wdzięczności za obfite plony po trudnym pierwszym roku w Nowym Świecie. To trwające trzy dni święto obejmowało wspólne biesiadowanie, gry i zabawy, a także modlitwy dziękczynne. Dzięki pomocy rdzennych Amerykanów, którzy nauczyli pielgrzymów uprawy roślin i łowienia ryb, koloniści mogli cieszyć się pierwszym urodzajem i zapewnić sobie przetrwanie na nadchodzącą zimę.
W Kanadzie, historia Święta Dziękczynienia sięga roku 1578, kiedy to angielski odkrywca Martin Frobisher odprawił ceremonię dziękczynną za bezpieczne dotarcie do Nowej Fundlandii. Choć początkowo kanadyjskie obchody miały różne daty, ostatecznie ustalono, że będą one przypadać na drugi poniedziałek października, aby podkreślić zakończenie sezonu zbiorów w chłodniejszym klimacie Kanady.
Oba święta, choć różnią się datami i nieco historią, łączy wspólny duch wdzięczności, refleksji i wspólnego świętowania z rodziną i przyjaciółmi. Tradycyjnie, w obu krajach na stołach króluje pieczony indyk, nadzienie, sos żurawinowy, słodkie ziemniaki oraz różnorodne ciasta, w tym popularny placek z dyni. Święto Dziękczynienia stało się okazją do pielęgnowania rodzinnych więzi, refleksji nad osiągnięciami i wyrażania wdzięczności za wszystko, co dobre w życiu.
Mehregan. Iran.
Wracając do Starego Świata nie sposób pominąć terenów dawnej Persji. Mehregan, znane również jako Jashn-e Mehr, to irańskie i zoroastriańskie święto obchodzone na cześć Mithry (Mehr), bóstwa przyjaźni, miłości i oddania. Tradycyjnie święto to odbywa się w październiku i jest związane z zakończeniem zbiorów.
Początki Mehregan sięgają czasów starożytnej Persji, kiedy to obchodzono je z wielką pompą, a królowie przyjmowali hojne dary od swoich poddanych. Dziś Mehregan jest obchodzone głównie w Iranie, Afganistanie, Tadżykistanie, Uzbekistanie oraz wśród diaspory irańskiej na całym świecie. Początki Mehregan można odnaleźć w czasach starożytnych imperiów perskich, takich jak Imperium Achemenidów i Sasanidów. Podczas tych okresów święto to było jednym z najważniejszych wydarzeń w roku, obok Nowruz (irańskiego Nowego Roku). Mehregan miało na celu uczczenie zbiorów oraz dziękczynienie za obfitość darów natury. W czasach przedislamskich i wczesnoislamskich obchody były bardzo uroczyste i obejmowały wymianę prezentów, uczty i festyny.
Mehregan jest obchodzone w sposób bardzo barwny i radosny. Stoły są dekorowane owocami, warzywami, kwiatami oraz różnorodnymi potrawami, które symbolizują urodzaj i obfitość. W domach i świątyniach zapalane są świece, a kadzidła wypełniają pomieszczenia zapachem mirry i innych aromatycznych substancji. Centralnym elementem obchodów jest przygotowanie specjalnego stołu, na którym znajdują się przedmioty symbolizujące różne aspekty życia i natury
Chuseok. Korea Południowa.
Swoje tradycje dożynkowe mają również mieszkańcy Azji. Jednym z najważniejszych świąt Korei Południowej jest Chuseok, nazywane również Hangawi (tłumaczone jako Idy Sierpniowe). Obchody tego tradycyjnego koreańskiego święta plonów rozpoczynają się piętnastego dnia ósmego miesiąca koreańskiego kalendarza księżycowo-słonecznego.
Chuseok ma swoje korzenie w starożytnych koreańskich obrzędach dziękczynnych, które były wyrazem wdzięczności za obfite plony i szansą na uczczenie przodków. Tradycja ta jest głęboko zakorzeniona w kulturze rolniczej, gdzie zakończenie zbiorów było czasem radości i wspólnego świętowania. Chuseok, podobnie jak wiele innych świąt plonów na całym świecie, łączy ludzi i przypomina o znaczeniu współpracy i wspólnoty.
Makar Sankranti. Indie.
Makar Sankranti to jedno z najważniejszych hinduskich świąt, obchodzone na cześć boga słońca Surya. Przypada ono na dzień, gdy słońce wchodzi w znak Koziorożca (makara) i symbolizuje koniec zimy oraz początek dłuższych dni. Makar Sankranti jest świętem zbiorów, radości i nowego początku, obchodzonym z wieloma regionalnymi wariantami w całych Indiach. Makar Sankranti ma swoje korzenie w starożytnej praktyce świętowania zakończenia żniw i dziękczynienia za obfite plony. W starożytnych Indiach, uważano, że słońce ma ogromne znaczenie dla rolnictwa, dlatego też przejście słońca do znaku Koziorożca było uznawane za pomyślny moment, który przynosi ze sobą obfitość i dobrobyt.
Sukkot. Izrael.
Sukkot, znane również jako Święto Szałasów, to jedno z najważniejszych żydowskich świąt, obchodzone przez siedem dni, począwszy od 15. dnia miesiąca Tiszrei (wrzesień/październik). Święto to ma podwójne znaczenie: jest zarówno świętem zbiorów, jak i pamiątką o wyjściu Izraelitów z Egiptu i ich 40-letniej wędrówki przez pustynię. Początki Sukkot sięgają czasów starożytnych, kiedy to było ono przede wszystkim świętem dziękczynnym za zbiory. W Torze święto to nazywane jest „Świętem Zbiorów” (Hag HaAsif) oraz „Świętem Szałasów” (Hag HaSukkot). Obchody te były związane z zakończeniem sezonu żniw i gromadzeniem plonów.
Religijne znaczenie Sukkot wiąże się z upamiętnieniem czasów, kiedy Izraelici mieszkali w szałasach podczas ich wędrówki przez pustynię po wyjściu z Egiptu. Sukkot przypomina o zależności od Boga i Jego opiece w trudnych warunkach pustynnych.
To oczywiście nie wszystkie festiwale plonów. W samej Europie celebrację końca żniw kultywują z podobnym do Polaków rozmachem także Niemcy i Austriacy (Erntedankfest, czyli Święto Dziękczynienia za Plony), Czesi (Dožínky), Szwajcarzy (Bénichon) oraz Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini (Obzhynky). Ilość świąt związanych z zakończeniem zbiorów, które występują na różnych kontynentach i w różnych kulturach pokazuje jak ważnym elementem dla społeczeństwa jest rolnictwo i przyroda.
Znaczenie i rola dożynek we współczesnym świecie.
Pomimo zmieniających się czasów, dożynki wciąż odgrywają ważną rolę w życiu społeczności wiejskich. Przede wszystkim są one okazją do podziękowania za trud rolników i ich wkład w zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego. To moment, w którym doceniamy ciężką pracę ludzi związanych z rolnictwem i przypominamy sobie o wartości natury i jej darów.
Dożynki pełnią również funkcję integracyjną. Są okazją do spotkań i wspólnego świętowania, co sprzyja zacieśnianiu więzi społecznych. W czasach, gdy wieś i miasto często oddzielają bariery kulturowe i ekonomiczne, dożynki są przestrzenią, gdzie te różnice mogą się zatrzeć. To moment, kiedy mieszkańcy miast mają szansę zbliżyć się do tradycji i wartości wiejskiego życia.
Kultywowanie tradycji dożynkowej ma także wymiar edukacyjny. Przekazywanie młodszym pokoleniom wiedzy o dawnych obrzędach i symbolach pomaga w zachowaniu dziedzictwa kulturowego. Dzięki dożynkom młodzi ludzie mogą lepiej zrozumieć swoje korzenie, a także nauczyć się szacunku do przyrody i ciężkiej pracy.
Darek Denis, wiescgminna.pl
